โคลิฟอร์มแบคทีเรีย คืออะไร ตรวจพบในผลวิเคราะห์น้ำแล้วต้องทำอะไรต่อ

โคลิฟอร์มแบคทีเรียในน้ำ

โคลิฟอร์มแบคทีเรีย คืออะไร และทำไมจึงใช้เป็นตัวชี้วัดคุณภาพน้ำ

โคลิฟอร์มแบคทีเรีย (Coliform Bacteria) คือกลุ่มแบคทีเรียแกรมลบรูปแท่งที่พบได้ทั้งในลำไส้ของคนและสัตว์ ในดิน ในพืช และในแหล่งน้ำธรรมชาติ ซึ่งงานระบบน้ำใช้เป็นตัวชี้วัดว่าน้ำมีช่องทางให้สิ่งปนเปื้อนเข้าถึงหรือไม่ การตรวจพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียจึงไม่ได้บอกว่ามีเชื้อก่อโรคชนิดใดอยู่ แต่บอกว่าการผลิต การเก็บ หรือการจ่ายน้ำมีจุดที่ควบคุมไม่ได้

บทความนี้เขียนให้ผู้ดูแลระบบน้ำโรงงานและประปาชุมชนที่เพิ่งได้ผลแล็บว่าพบโคลิฟอร์มแบคทีเรีย แล้วต้องตัดสินใจว่าจะแก้ที่จุดใด โดยไล่จากวิธีอ่านผล เกณฑ์ที่อ้างอิง จุดที่เชื้อเข้าระบบ ข้อมูลที่ต้องเก็บก่อนตัดสินใจ ไปถึงค่าที่ต้องเฝ้าระวังไม่ให้ปัญหากลับมาซ้ำ

Contents hide

สรุปประเด็นสำคัญ

  • โคลิฟอร์มแบคทีเรียเป็นตัวชี้วัดสภาพระบบน้ำ ไม่ใช่ชื่อเชื้อก่อโรคเดี่ยว ๆ การตรวจพบจึงหมายถึงระบบมีจุดที่ควบคุมไม่ได้
  • เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดให้โคลิฟอร์มแบคทีเรียและอีโคไลต้องตรวจไม่พบต่อ 100 มิลลิลิตร หรือน้อยกว่า 1.1 MPN ต่อ 100 มิลลิลิตร
  • การพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียทั้งหมดโดยไม่พบอีโคไล มักชี้ไปที่ถังเก็บและเส้นท่อ ขณะที่การพบอีโคไลชี้การปนเปื้อนอุจจาระที่ต้องจัดการทันที
  • คลอรีนอิสระคงเหลือที่ปลายเส้นท่อตามเกณฑ์กรมอนามัยอยู่ที่ 0.2–0.5 มิลลิกรัมต่อลิตร และเป็นค่าแรกที่ควรวัดหน้างานก่อนสรุปสาเหตุ
  • ระบบ UF กันโคลิฟอร์มแบคทีเรียได้เชิงกายภาพแต่ไม่ลดค่า TDS อย่างมีนัยสำคัญ และระบบ UV ไม่ทิ้งสารฆ่าเชื้อคงเหลือจึงไม่คุ้มครองน้ำที่ปลายทาง
โคลิฟอร์มแบคทีเรีย จุดควบคุมเชื้อในระบบกรองน้ำอุตสาหกรรม

โคลิฟอร์มแบคทีเรีย กับ E. coli ต่างกันอย่างไร ?

โคลิฟอร์มแบคทีเรียเป็นกลุ่มใหญ่ ส่วน E. coli เป็นเชื้อหนึ่งชนิดในกลุ่มย่อยของโคลิฟอร์มแบคทีเรีย ความต่างนี้สำคัญเพราะสองค่านี้บนผลแล็บชี้ไปที่สาเหตุต่างกัน และนำไปสู่การแก้ไขที่ต่างกัน

กลุ่มเชื้อบนผลแล็บแหล่งที่มาที่พบได้บอกอะไรกับผู้ดูแลระบบเมื่อตรวจพบต้องทำอะไร
Total Coliform (โคลิฟอร์มแบคทีเรียทั้งหมด)ลำไส้คนและสัตว์ ดิน พืช น้ำธรรมชาติสภาพสุขอนามัยของระบบผลิต เก็บ และจ่ายน้ำโดยรวมตรวจถังเก็บ เส้นท่อ สารฆ่าเชื้อคงเหลือ และวิธีเก็บตัวอย่าง
Fecal Coliform (ฟีคอลโคลิฟอร์มแบคทีเรีย)ลำไส้ของคนและสัตว์เลือดอุ่นมีโอกาสปนเปื้อนจากสิ่งขับถ่าย ไม่ใช่แค่ดินหรือพืชตรวจแหล่งน้ำดิบและจุดที่อาจเชื่อมต่อกับน้ำเสีย
E. coli (อีโคไล)ลำไส้ของคนและสัตว์เลือดอุ่นโดยเฉพาะตัวชี้วัดการปนเปื้อนอุจจาระที่จำเพาะที่สุดหยุดใช้น้ำจุดนั้น ฆ่าเชื้อระบบ และหาจุดเชื่อมต่อทันที
จุลินทรีย์เป็นสัญลักษณ์ประกอบ

ค่า Total Coliform Bacteria คือปริมาณรวมของโคลิฟอร์มแบคทีเรียทุกกลุ่ม ทั้งที่มาจากอุจจาระและที่มาจากดินหรือพืช การอ่านคู่กับค่าอีโคไลจึงช่วยวินิจฉัยได้เร็วขึ้น ถ้าพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียทั้งหมดแต่ไม่พบ E. coli สาเหตุมักอยู่ในถังเก็บ เส้นท่อ หรือจุดเก็บตัวอย่าง มากกว่าที่แหล่งน้ำดิบ

ถ้าพบ E. coli ด้วย ต้องถือว่ามีการปนเปื้อนอุจจาระเข้าระบบและจัดการทันที แนวทางคุณภาพน้ำดื่มขององค์การอนามัยโลก (WHO) ฉบับที่ 4 รวมภาคผนวกเพิ่มเติมฉบับที่ 1 และ 2 ปี 2022 ระบุว่าน้ำดื่มไม่ควรตรวจพบ E. coli ในตัวอย่าง 100 มิลลิลิตรเลย

เกณฑ์โคลิฟอร์มแบคทีเรียในน้ำแต่ละประเภท กำหนดไว้เท่าไร ?

เกณฑ์โคลิฟอร์มแบคทีเรียไม่ใช่ค่าเดียวกันทุกประเภทน้ำ น้ำที่ต้องดื่มได้กำหนดให้ตรวจไม่พบ ขณะที่แหล่งน้ำดิบยอมให้มีได้ระดับหลักพันถึงหลักหมื่น MPN ต่อ 100 มิลลิลิตร เพราะยังต้องผ่านการปรับปรุงคุณภาพก่อนใช้

การเลือกเกณฑ์ตามประเภทน้ำ จุดใช้งาน วิธีตรวจ และหน่วยรายงาน

ตามประกาศกรมอนามัย เรื่อง เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 ซึ่งประกาศวันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2563 โคลิฟอร์มแบคทีเรียและอีโคไลต้องตรวจไม่พบต่อ 100 มิลลิลิตรด้วยวิธี Presence-Absence Test หรือน้อยกว่า 1.1 MPN ต่อ 100 มิลลิลิตรด้วยวิธี MPN ประกาศฉบับเดียวกันกำหนดคลอรีนอิสระคงเหลือที่ปลายเส้นท่อไว้ 0.2–0.5 มิลลิกรัมต่อลิตรสำหรับระบบเฝ้าระวัง และให้วิเคราะห์ตามหนังสือ Standard Methods for the Examination of Water and Wastewater ฉบับที่ 23 ปี 2017

ประเภทน้ำ / แหล่งน้ำโคลิฟอร์มแบคทีเรียทั้งหมดฟีคอลโคลิฟอร์ม / อีโคไลที่มาของเกณฑ์
น้ำประปาดื่มได้ไม่พบต่อ 100 มล. หรือ < 1.1 MPN/100 มล.อีโคไล ไม่พบต่อ 100 มล. หรือ < 1.1 MPN/100 มล.ประกาศกรมอนามัย พ.ศ. 2563
แหล่งน้ำผิวดินประเภทที่ 2ไม่เกิน 5,000 MPN/100 มล.ฟีคอลโคลิฟอร์ม ไม่เกิน 1,000 MPN/100 มล.ประกาศ คกก.สิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2537
แหล่งน้ำผิวดินประเภทที่ 3ไม่เกิน 20,000 MPN/100 มล.ฟีคอลโคลิฟอร์ม ไม่เกิน 4,000 MPN/100 มล.ประกาศ คกก.สิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2537

ค่าของแหล่งน้ำผิวดินมาจากประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) เรื่อง กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน ของกรมควบคุมมลพิษ ซึ่งแบ่งแหล่งน้ำเป็น 5 ประเภทตามการใช้ประโยชน์

ช่องว่างระหว่างสองแถวนี้คือโจทย์ออกแบบ ระบบต้องลดโคลิฟอร์มแบคทีเรียจากระดับหลักพันในน้ำดิบให้เหลือ “ตรวจไม่พบ” ที่จุดจ่าย ซึ่งต้องใช้การฆ่าเชื้อที่มีเวลาสัมผัสเพียงพอ ไม่ใช่การกรองตะกอนอย่างเดียว ส่วนระบบประปาชุมชนมีรายการที่ต้องตรวจตามรอบต่างจากโรงงาน ดูเพิ่มที่บทความหลักเกณฑ์และมาตรฐานของระบบประปาหมู่บ้าน

โคลิฟอร์มแบคทีเรียเข้าสู่ระบบน้ำได้จากจุดใด ?

โคลิฟอร์มแบคทีเรียเข้าสู่ระบบน้ำได้ทั้งจากแหล่งน้ำดิบและจากตัวระบบเองหลังผ่านการผลิตแล้ว จุดที่พบบ่อยหน้างานไม่ใช่เครื่องกรองเสีย แต่เป็นจุดที่น้ำสัมผัสอากาศ ดิน หรือน้ำอื่นหลังผ่านการฆ่าเชื้อไปแล้ว

ไล่ตามลำดับการไหลของน้ำ จุดที่ต้องตรวจมี 7 จุด

  1. แหล่งน้ำดิบผิวดินช่วงฝนตก — น้ำท่าพาดินและสิ่งขับถ่ายลงแหล่งน้ำ ทำให้ค่าจุลชีววิทยาและความขุ่นขึ้นพร้อมกันในช่วงสั้น ๆ
  2. บ่อน้ำบาดาลที่ปลอกบ่อหรือฝาบ่อไม่สมบูรณ์ — น้ำบาดาล มักมีเชื้อน้อยกว่าน้ำผิวดิน แต่ถ้าปลอกบ่อรั่วหรือฝาปิดไม่สนิท น้ำผิวดินจะไหลย้อนเข้าบ่อได้โดยตรง
  3. ถังเก็บน้ำและหอถังสูงที่ฝาปิดไม่สนิท — ช่องระบายอากาศที่ไม่มีตะแกรงกันแมลงและสัตว์ เป็นทางเข้าที่พบซ้ำมากที่สุดในระบบที่ผลิตน้ำได้คุณภาพแล้ว
  4. ตะกอนสะสมก้นถังที่ไม่ถูกล้างตามรอบ — ตะกอนเป็นทั้งแหล่งอาหารและที่หลบของเชื้อ ทำให้โคลิฟอร์มแบคทีเรียเติบโตซ้ำแม้น้ำเข้าถังจะผ่านเกณฑ์
  5. Dead zone และปลายเส้นท่อที่น้ำไหลน้อย — สารฆ่าเชื้อคงเหลือหมดก่อนถึงจุดนั้น โคลิฟอร์มแบคทีเรียจึงเติบโตซ้ำในเส้นท่อได้
  6. จุดเชื่อมต่อข้ามระบบ (Cross Connection) — ท่อน้ำใช้ ท่อน้ำดับเพลิง หรือท่อน้ำหล่อเย็นที่ต่อเข้าระบบน้ำสะอาดโดยไม่มีอุปกรณ์กันไหลย้อน
  7. งานซ่อมท่อที่จ่ายน้ำต่อทันทีโดยไม่ล้างและฆ่าเชื้อ — ท่อที่เปิดสัมผัสดินและน้ำขังระหว่างซ่อม พาเชื้อเข้าระบบได้ทั้งเส้น

จุดที่ 8 ที่ต้องกันไว้เสมอคือความผิดพลาดของการเก็บตัวอย่างเอง ก๊อกที่สกปรก ขวดที่ไม่ปลอดเชื้อ หรือมือที่สัมผัสปากขวด ทำให้ผลเป็นบวกทั้งที่ระบบยังปกติ

หมวดจุดตรวจ ไม่ใช่ข้อบกพร่องที่ยืนยันแล้วของโครงการ

ตรวจพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียแล้ว ต้องเก็บข้อมูลอะไรก่อนตัดสินใจแก้ระบบ ?

เมื่อตรวจพบโคลิฟอร์มแบคทีเรีย ข้อมูลชุดแรกที่ต้องเก็บคือผลจุลชีววิทยาหลายจุดในรอบเดียวกัน เพราะผลจุดเดียวบอกได้แค่ว่ามีปัญหา แต่บอกไม่ได้ว่าปัญหาอยู่ก่อนหรือหลังระบบผลิต การเก็บพร้อมกันหลายจุดจึงตัดตัวแปรได้เร็วกว่าการเปลี่ยนอุปกรณ์ไปก่อน

  1. เก็บตัวอย่างน้ำ 4 จุดในรอบเดียวกัน — น้ำดิบก่อนเข้าระบบ น้ำหลังระบบผลิต น้ำออกจากถังเก็บ และน้ำที่ปลายเส้นท่อไกลสุด
  2. วัดคลอรีนอิสระคงเหลือและความขุ่นหน้างานทุกจุดที่เก็บตัวอย่าง — สองค่านี้วัดได้ทันทีและมักชี้ต้นตอได้ก่อนผลแล็บออก
  3. รวบรวมประวัติงานย้อนหลัง 3 เดือน — วันล้างถัง วันเปลี่ยนหรือล้างสารกรอง งานซ่อมท่อ และเหตุการณ์ไฟดับหรือปั๊มหยุด
  4. สรุป Flow และชั่วโมงเดินระบบจริง — เพื่อดูว่าเวลาสัมผัสของสารฆ่าเชื้อในถังเพียงพอตามที่ออกแบบไว้หรือไม่
  5. ระบุ Point of Use และคุณภาพน้ำที่แต่ละจุดต้องได้ — น้ำล้างภาชนะ น้ำสัมผัสผลิตภัณฑ์ และน้ำหล่อเย็นมีเกณฑ์ที่ต้องได้ไม่เท่ากัน
ขวดเป็นสัญลักษณ์จุดเก็บตัวอย่าง ไม่ใช่อุปกรณ์ต่ออยู่ในท่อ

ข้อมูลชุดนี้คือสิ่งที่ทำให้เลือกแนวทางได้ตรงจุด รายการตรวจของการวิเคราะห์คุณภาพน้ำ และเหตุผลว่าแต่ละพารามิเตอร์ใช้ตอบคำถามอะไรในการออกแบบ อ่านเพิ่มได้ในบทความนั้น

ระบบกรองและฆ่าเชื้อแบบใดจัดการโคลิฟอร์มแบคทีเรียได้จริง ?

การจัดการโคลิฟอร์มแบคทีเรียต้องใช้สองหน้าที่ร่วมกัน คือการกั้นหรือทำลายเชื้อที่จุดผลิต และการรักษาสารฆ่าเชื้อคงเหลือกันเชื้อเติบโตซ้ำในถังและเส้นท่อ ไม่มีเทคโนโลยีใดทำครบสองหน้าที่นี้ลำพัง การเลือกจึงต้องเริ่มจากคุณภาพน้ำดิบ Product Water Target และระยะทางการจ่ายน้ำ

เทคโนโลยีทำหน้าที่อะไรกับโคลิฟอร์มแบคทีเรียต้องมีอะไรมาก่อนข้อจำกัดที่ต้องรู้
Coagulation + Media Filtrationไม่ฆ่าเชื้อ แต่ลดความขุ่นและสารอินทรีย์ให้การฆ่าเชื้อทำงานได้Jar test และการคุมโดสตามความขุ่นที่เปลี่ยนตามฤดูลำพังไม่ทำให้ค่าจุลชีววิทยาผ่านเกณฑ์ · ต้องจัดการตะกอนที่เกิดขึ้น
คลอรีน / โซเดียมไฮโปคลอไรต์ทำลายเชื้อและทิ้งคลอรีนอิสระคงเหลือกันเชื้อเติบโตซ้ำในเส้นท่อลดความขุ่นและสารอินทรีย์ก่อน พร้อมถังที่ให้เวลาสัมผัสเพียงพอประสิทธิภาพขึ้นกับ pH เวลาสัมผัส และโดส · เกิดสารพลอยได้เมื่อสารอินทรีย์สูง
UVทำให้เชื้อในน้ำที่ผ่านหลอดไม่สามารถแบ่งตัวได้น้ำใส ค่าการส่องผ่านแสง (UVT) สูง และหลอดที่สะอาดไม่ทิ้งสารฆ่าเชื้อคงเหลือ จึงไม่คุ้มครองน้ำหลังจุดติดตั้ง · ความขุ่นสูงบดบังการฆ่าเชื้อ
โอโซนออกซิไดซ์เชื้อ และช่วยเรื่องสีกับกลิ่นไปพร้อมกันระบบสลายโอโซนเหลือและการระบายอากาศที่ปลอดภัยสลายตัวเร็ว ไม่คงเหลือถึงปลายทาง · ต้องดูโบรไมด์ในน้ำดิบ
UF (Ultrafiltration)กั้นโคลิฟอร์มแบคทีเรียเชิงกายภาพด้วยขนาดรูพรุนของเมมเบรนชุดกรองหยาบและการควบคุมความขุ่นขาเข้าไม่ลดค่า TDS อย่างมีนัยสำคัญ จึงใช้แทน RO ไม่ได้ · ต้องล้างย้อนและทดสอบความสมบูรณ์ของเมมเบรนตามรอบ
ROกั้นทั้งเกลือละลายและเชื้อ เหมาะเมื่อ Product Water Target ต้องการค่าต่ำมากPretreatment ครบชุดตามค่าน้ำดิบยังต้องฆ่าเชื้อปลายทาง เพราะเชื้อเติบโตซ้ำในถังน้ำผลิตได้ · มีน้ำทิ้งและค่าพลังงานที่ต้องคิดใน OPEX
หน้าที่ของเทคโนโลยีแต่ละชนิด ไม่ใช่ระบบที่ต้องติดตั้งทุกชนิดต่อกัน

รายละเอียดการทำงานของเมมเบรนและงานดูแลตามรอบ อ่านเพิ่มได้ที่บทความระบบกรองน้ำแบบ Ultrafiltration

สองข้อที่มักเข้าใจผิดในงานระบบกรองน้ำอุตสาหกรรมคือ คิดว่าน้ำใสเท่ากับน้ำปลอดเชื้อ และคิดว่าเมมเบรนที่กั้นเชื้อได้จะกันเชื้อตลอดเส้นท่อให้ด้วย ทั้งสองข้อทำให้ระบบผ่านการทดสอบตอนรับมอบแต่หลุดเกณฑ์หลังใช้งานไปหลายเดือน

ทำไมติดตั้งระบบฆ่าเชื้อแล้วยังตรวจพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียซ้ำ ?

ระบบฆ่าเชื้อที่ทำงานปกติแต่ยังตรวจพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียซ้ำ เกือบทั้งหมดมีสาเหตุอยู่หลังจุดฆ่าเชื้อ ไม่ใช่ที่ตัวเครื่อง เพราะการฆ่าเชื้อจัดการเฉพาะน้ำที่ไหลผ่านในขณะนั้น ส่วนถังและเส้นท่อที่อยู่ถัดไปเป็นพื้นที่ที่เชื้อเติบโตซ้ำได้ตลอดเวลา

  • คลอรีนอิสระคงเหลือหมดก่อนถึงปลายเส้นท่อ — เมื่อไม่มีสารฆ่าเชื้อคงเหลือ โคลิฟอร์มแบคทีเรียที่เข้ามาใหม่จะเติบโตได้อิสระ ผลที่จุดจ่ายจึงไม่ผ่านแม้น้ำออกจากโรงผลิตจะผ่าน
  • Biofilm เกาะผนังท่อและผนังถัง — ชั้นชีวภาพปกป้องเชื้อจากสารฆ่าเชื้อที่ความเข้มข้นปกติ และปล่อยเชื้อออกเป็นช่วง ทำให้ผลแล็บผ่านสลับไม่ผ่านโดยหาสาเหตุไม่เจอ
  • ถังเก็บน้ำไม่ถูกล้างตามรอบ — ตะกอนก้นถังเป็นทั้งแหล่งอาหารและที่หลบของเชื้อ การเพิ่มโดสคลอรีนจึงได้ผลชั่วคราวแล้วกลับมาเหมือนเดิม
  • ใช้ UV เป็นด่านเดียวของระบบจ่ายน้ำระยะไกล — UV ไม่ทิ้งสารฆ่าเชื้อคงเหลือ น้ำที่ออกจากหลอดจึงไม่มีอะไรคุ้มครองระหว่างทางไปถึงผู้ใช้
  • ความขุ่นขาเข้าสูงกว่าที่ออกแบบไว้ — อนุภาคบดบังแสง UV และทำให้คลอรีนถูกใช้ไปกับสารอื่นก่อนที่จะทำลายเชื้อได้
  • เก็บตัวอย่างผิดจุดหรือผิดวิธี — ผลบวกจากก๊อกที่สกปรกทำให้ทีมงานไปแก้ที่ระบบผลิตซึ่งไม่ใช่ต้นเหตุ เสียทั้งเวลาและค่าใช้จ่าย

ค่าที่ควรรักษาในเส้นท่อและเหตุที่คลอรีนลดลงระหว่างทาง อ่านเพิ่มได้ที่บทความคลอรีนในน้ำประปา

ควรเฝ้าระวังค่าอะไรเพื่อรู้ก่อนที่โคลิฟอร์มแบคทีเรียจะหลุดเกณฑ์ ?

ค่าที่ควรเฝ้าระวังคือค่าที่เปลี่ยนก่อนผลจุลชีววิทยาจะหลุดเกณฑ์ เพราะผลโคลิฟอร์มแบคทีเรียต้องใช้เวลาเพาะเชื้อหลายวัน จึงเป็นค่ายืนยันย้อนหลัง ไม่ใช่ค่าที่ใช้ควบคุมระบบแบบวันต่อวัน

  • วัดต่อเนื่องเพื่อควบคุม — คลอรีนอิสระคงเหลือหรือ ORP ที่ทางออกโรงผลิตและที่จุดไกลสุด · ความขุ่นขาเข้าและขาออก · ความต่างความดันของชุดกรอง · อัตราการไหลและระดับน้ำในถัง
  • ตรวจในห้องปฏิบัติการเพื่อยืนยัน — โคลิฟอร์มแบคทีเรียทั้งหมดและอีโคไลตามรอบที่กำหนด ใช้ยืนยันผลของมาตรการ ไม่ใช่ใช้เตือนล่วงหน้า
  • ทุกค่าที่เฝ้าระวังต้องครบสามอย่าง — ค่าขีดแจ้งเตือน ผู้รับผิดชอบเมื่อแจ้งเตือน และขั้นตอนปฏิบัติที่เขียนไว้ล่วงหน้า

Dashboard ที่แสดงค่าครบแต่ไม่มีผู้รับผิดชอบและขั้นตอนรองรับ ไม่ได้ลดความเสี่ยงเรื่องโคลิฟอร์มแบคทีเรียลง เพราะสิ่งที่ป้องกันปัญหาคือการตอบสนองภายในเวลาที่ทัน ไม่ใช่การมีข้อมูล

ค่าควบคุมการเดินระบบต้องใช้ร่วมกับผลตรวจจุลชีววิทยา

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับโคลิฟอร์มแบคทีเรีย

ตรวจโคลิฟอร์มแบคทีเรียในน้ำทำอย่างไร และใช้เวลากี่วัน ?

การตรวจโคลิฟอร์มแบคทีเรียทำโดยเพาะเชื้อจากตัวอย่างน้ำในอาหารเลี้ยงเชื้อ แล้วอ่านผลเป็นแบบพบหรือไม่พบ (Presence-Absence) หรือเป็นค่า MPN ต่อ 100 มิลลิลิตร ผลเบื้องต้นมักใช้เวลาประมาณ 1–2 วัน และผลยืนยันอาจนานกว่านั้นขึ้นกับวิธีที่แล็บเลือกใช้ ควรยืนยันวิธีและระยะเวลากับห้องปฏิบัติการก่อนวางแผนเก็บตัวอย่าง

ต้มน้ำแล้วโคลิฟอร์มแบคทีเรียหมดไปไหม ใช้แทนการแก้ระบบได้หรือไม่ ?

การต้มน้ำให้เดือดทำลายโคลิฟอร์มแบคทีเรียได้ แต่ใช้แทนการแก้ระบบไม่ได้ เพราะเป็นมาตรการปลายทางที่ทำได้เฉพาะน้ำดื่มปริมาณน้อย น้ำที่ใช้ในกระบวนการผลิต ล้างภาชนะ หรือจ่ายให้ชุมชน ยังต้องผ่านเกณฑ์ ณ จุดจ่าย และการต้มไม่ได้ปิดจุดที่เชื้อเข้าระบบซึ่งเป็นต้นเหตุจริง

ชุดทดสอบภาคสนามใช้แทนผลแล็บได้หรือไม่ ?

ชุดทดสอบภาคสนามใช้คัดกรองเบื้องต้นได้ แต่ใช้แทนผลห้องปฏิบัติการในการยืนยันการผ่านเกณฑ์ไม่ได้ ประโยชน์จริงคือใช้ตรวจหลายจุดพร้อมกันเพื่อจำกัดวงว่าโคลิฟอร์มแบคทีเรียเข้าระบบช่วงใด ก่อนส่งตัวอย่างเข้าแล็บเฉพาะจุดที่น่าสงสัย

น้ำใสไม่มีกลิ่น หมายความว่าไม่มีโคลิฟอร์มแบคทีเรียหรือไม่ ?

ไม่ใช่ น้ำที่ใสและไม่มีกลิ่นสามารถมีโคลิฟอร์มแบคทีเรียเกินเกณฑ์ได้ เพราะเชื้อกลุ่มนี้เล็กเกินกว่าจะเห็นด้วยตาเปล่าและไม่ทำให้สีหรือกลิ่นของน้ำเปลี่ยน ความใสบอกเรื่องความขุ่นซึ่งเป็นเงื่อนไขให้การฆ่าเชื้อทำงานได้ดี แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าน้ำผ่านเกณฑ์จุลชีววิทยา

ควรตรวจโคลิฟอร์มแบคทีเรียบ่อยแค่ไหน ?

ความถี่ที่เหมาะสมขึ้นกับสามตัวแปร คือความสำคัญของ Point of Use ความผันผวนของแหล่งน้ำดิบ และผลกระทบเมื่อระบบหลุดเกณฑ์ ระบบที่น้ำสัมผัสผลิตภัณฑ์หรือจ่ายให้ชุมชนต้องตรวจถี่กว่าระบบน้ำหล่อเย็นอย่างชัดเจน และควรเพิ่มรอบตรวจหลังงานซ่อมท่อ หลังล้างถัง และในช่วงต้นฤดูฝนที่คุณภาพน้ำผิวดินเปลี่ยนเร็ว

สรุปเรื่องโคลิฟอร์มแบคทีเรีย

โคลิฟอร์มแบคทีเรียที่เกินเกณฑ์เป็นสัญญาณว่าระบบน้ำมีจุดที่ควบคุมไม่ได้ ไม่ใช่สัญญาณว่าต้องเปลี่ยนเครื่องกรอง ลำดับที่ทำให้แก้ได้ตรงจุดคือ อ่านผลแล็บเทียบกันหลายจุด หาจุดที่โคลิฟอร์มแบคทีเรียเข้าระบบ เลือกแนวทางบน Design Basis ที่มีข้อมูลน้ำดิบและ Product Water Target ครบ แล้วจึงวางค่าเฝ้าระวังกับผู้รับผิดชอบไว้ไม่ให้ปัญหากลับมาซ้ำ

ขั้นต่อไปที่แนะนำสำหรับผู้ที่เพิ่งได้ผลแล็บไม่ผ่าน คือเก็บตัวอย่างน้ำ 4 จุดในรอบเดียวกัน ได้แก่ น้ำดิบ น้ำหลังระบบผลิต น้ำออกจากถังเก็บ และน้ำปลายเส้นท่อ พร้อมวัดคลอรีนอิสระคงเหลือและความขุ่นหน้างานทุกจุด แล้วนำผลมาสรุปเป็น Design Basis ก่อนพิจารณาปรับปรุงระบบ

สำหรับโรงงานและโครงการที่ต้องการให้ทีมวิศวกรรมช่วยอ่านผลและสรุปแนวทางจัดการโคลิฟอร์มแบคทีเรีย Mitr Water โดย บริษัท มิตร นิรันดร์ เอ็นจิเนียริ่ง จำกัด ทำงานตั้งแต่การประเมินแหล่งน้ำและคุณภาพน้ำดิบ ไปจนถึงการออกแบบระบบผลิตและปรับปรุงคุณภาพน้ำประปา ระดับโครงการ ปรึกษาวิศวกรของเราเพื่อวางแผนตรวจและสรุป Design Basis ได้ที่ 084-391-4444 หรือ LINE @mitrwater วันจันทร์ถึงเสาร์ เวลา 08.00–18.00 น.